wtorek, 24 października 2017

TWIERDZA ZAMOŚĆ

Dr inż. architekt Krzysztof Wielgus w czasie wykładu na temat Twierdzy Zamość


Rzadko tak się zdarza by wrażenia własne pogodzić z kalendarzem.

Mój kalendarz: 186 lat temu 21 października 1831 nastąpiła   kapitulacja twierdzy zamojskiej i zarazem upadek powstania listopadowego. Jednocześnie w trakcie podróży do Białegostoku odwiedziliśmy z kolegą Godyniem twierdzę Zamość.

Zbudowana została  w latach 1579-1618 przez Jana Zamoyskiego. Jedna z największych twierdz Rzeczypospolitej .W swojej historii przeszła 5 oblężeń. Wykorzystując sieć rzek i bagien; powstał nieregularny siedmiobok, składający się z 7 bastionów i łączących je murów kurtynowych. W celu zachowania układu komunikacyjnego miasta  zbudowano  trzy murowane bramy,: Lubelską, Lwowską i Szczebrzeską. Największy  Bastion św. Michała jest jednym z siedmiu ziemnych nasypów fortyfikacyjnych.

W początkach XIX wieku zbudowano w szyi budowli piętrowy, murowany nadszaniec długości prawie 100 metrów i wewnętrzną fosę o szerokości ok. 3 metrów. Dzięki czemu stał się on najpoważniejszym punktem obrony twierdzy. Wewnątrz znajdowały się galerie strzelnicze, liczne pochylnie służące do wciągania dział, kazamaty. Obecnie "Nadszaniec" to licząca ponad 600 m trasa turystyczna.

W chwili obecnej  ukończono  prace rewitalizacyjne, ze środków miasta i UE  mającymi przywrócić "blask" tym pięknym fortyfikacjom. Militarny debiut twierdzy Zamość przypadł na czas powstania Chmielnickiego i nie był zbyt udany. Zamiast z miejsca zdobyć sławę i chwałę, trzeba było wydać pieniądze na okup. Osiem lat później, w czasie potopu szwedzkiego w 1656 roku, twierdza pod wodzą ordynata Jana Zamoyskiego po kilkudniowym ostrzale oparła się samemu królowi Karolowi Gustawowi.

XVIII wiek to okres upadku znaczenia twierdzy, jak i całej Rzeczypospolitej, wojna północna nie oszczędziła także Zamościa. Szwedzi w 1704 zaatakowali  znacznymi siłami. Niewielka, załoga nie mogła stawić oporu przeciwnikowi i poddała się. 

Najważniejszym w historii był rok 1813, po klęsce Napoleona, załoga prawie dziesięć miesięcy opierała się Rosjanom. W twierdzy uruchomiono młyn, garbarnię, gorzelnię, i browar i, a nawet mennicę bijącą monety, w których wypłacano żołnierzom żołd.

Twierdza tylko raz została zdobyta szturmem - w 1809 r. przez wojska Księstwa Warszawskiego. Nie było to zbyt trudne zwycięstwo, bo atakującym pomagały nawet mury. Zamość, który po rozbiorach znalazł się pod panowaniem austriackim, czekał na polską armię. 

Ostatni epizod to powstanie listopadowe.Twierdza, zgodnie z wcześniejszymi planami gen. Prądzyńskiego, stała się bazą wypadową do ataków. W lipcu zaczęła się blokada Zamościa przez 12-tysięczny korpus generała Kajsarowa. Blokada trwała do 21 października, kiedy twierdza, jako ostatnia na terenach objętych powstaniem, skapitulowała.

Postęp technologiczny, przejawiający się wprowadzeniem dział gwintowanych o zasięgu 4-6 km, wymusił likwidację małych, zwartych twierdz. Ostatecznie twierdza została zlikwidowana z rozkazem cara Aleksandra II w  1866 roku. Na skutek niedbale przeprowadzonej rozbiórki umocnień wiele ich fragmentów zachowało się jednak do dziś. I one odrestaurowane  są dziś  atrakcją turystyczną.


Opracował - St. Bednarz
Zdjęcia: autor i Internet